اتوکلاو

اتوکلاو دستگاهی برای استریل کردن ابزار پزشکی و آزمایشگاهی در فشار و دمای بالاست. این دستگاه با استفاده از بخار آب عمل استریلیزاسیون را انجام می دهد. واژه اتوکلاو از ترکیب دو واژه (Auto) به معنی خودکار و (Clave) به معنی قفل شونده تشکیل شده‌است. اتوکلاو در ابعاد گوناگون تولید می شود و کاربردهای زیادی در صنایع و پزشکی و دندانپزشکی دارد. این وسیله اغلب به صورت یک استوانه دردار است. اتوکلاو از اندازه آزمایشگاهی تا ابعاد صنعتی که طول آن به بیش از ۱۲ متر می‌رسد متغیر است. بسیاری از اتوکلاوها برای استریل کردن تجهیزات و لوازم بکار می روند. تجهیزات و لوازم به مدت ۱۵ تا ۲۰ دقیقه  در معرض بخار اشباع ۱۲۱ درجه سلسیوس در اتوکلاو، استریل می شوند.

انواع اتوکلاوها

۱) کلاس N :

اتوکلاوهای سری N منبع حرارتی خارجی دارند که در ابتدای کار بخار تولید می کنند. پس از مدتی دمای مورد نیاز به ۱۲۰ تا ۱۳۵ می رسد. این دستگاه مجهز به فشارسنج نیز می باشد.
اتوکلاوهای سری N می توانند ابزار ، تجهیزات و اشیاء جامدی را که فاقد پوشش هستند استریل نمایند. از این رو تضمینی برای استریل وسایل پوشش‌دار (مثل پارچه یا کاغذ های مدیکال) و نیز وسایل حفره دار وجود ندارد. این اتوکلاوها به دلیل کاربری آسان و قیمت مناسب از پرفروش ترین اتوکلاوهای بخار شرکت سیناطب می باشند.

اتوکلاو
۲) کلاس S :

وسایلی را که توسط این نوع اتوکلاو می‌ توان استریل کرد، کارخانه تولید کننده مشخص می کند. اتوکلاوهای کلاس S قادرند ابزار و وسایل بدون پوشش یا پوشش دار جامد، مواد نساجی مانند پارچه، گاز تک لایه و وسایل سوراخ دار مدل B را استریل نمایند. یک اتوکلاو کلاس S دارای سیکل خشک کن می باشد. بسته به مدل اتوکلاو، این دستگاه می‌تواند به پمپ وکیوم تجهیز باشد.

۳) کلاس B :

اتوکلاوهای کلاس B مکعبی شکل هستند و امکانات متعددی دارند. این اتوکلاوها مجهز به صفحه نمایشگر فشار و دما و نیز کندانسور تبدیل آب به بخار جهت میکروب زدایی می باشند. این اتوکلاو توانایی استریلیزاسیون تمامی انواع ابزار و وسایل پوشش دار و بدون پوشش جامد، مواد نساجی و وسایل سوراخ دار مدل B و مدل A را دارد. اتوکلاوهای این کلاس پمپ وکیوم قدرتمندی دارند که می‌تواند تا حدود ۹/۰- بار خلاء ایجاد کند.
اتوکلاو های سری B را می توان به انواع بیمارستانی، کلینیکال و دندانپزشکی تقسیم کرد:

  • اتوکلاو بیمارستانی: در ابعاد ۱۲۵ تا ۳۰۰ لیتری تولید می‌شود. در بیمارستان‌ها از آن برای استریل وسایل و تجهیزات بیمارستانی استفاده می شود.
  • اتوکلاو کلینیکال: به منظور میکروب زدایی وسایل، مواد و ابزار پزشکی در حجم های متفاوت استفاده می شود.
  • اتوکلاو دندانپزشکی: در کلینیک ها برای استریل کردن تجهیزات دندانپزشکی بکار می رود.

روش های استریل کردن

  1. روش استفاده از بخار
  2. روش استفاده از هوا و گرمای خشک
  3. روش پلاسما و دیگر روش ها

حذف هوا از مخزن

بسیار مهم است که اطمینان حاصل کنیم که قبل از فعالیت اتوکلاو تمام هوای داخل محفظه از آن خارج شود. چون وجود هوا باعث کاهش راندمان استریلیزاسیون می شود. برای مثال میزان استریل یزاسیون بخار آب در دمای ۱۳۴ درجه معادل هوای گرم ۱۶۰ درجه سانتیگراد به مدت ۲ ساعت است.

انواع روش‌های حذف هوا عبارتند از:

  • جابجایی به سمت پایین (یا نوع گرانشی): بخار پس از ورود به محف‍ظه، ابتدا مناطق بالایی را پر می‌کند. زیرا چگالی آن کمتر از هواست. این فرآیند هوا را به سمت پایین می راند و آن را از طریق تخلیه ای که معمولاً شامل سنسور دماست خارج می‌کند. تنها در صورتی که تخلیه هوا کامل شود عمل تخلیه متوقف می‌ شود. جریان خروجی هوا معمولاً توسط یک تله بخار یا یک شیر برقی کنترل می‌شود. اما گاهی اوقات نیز از سوراخ‌های تخلیه استفاده می‌شود که اغلب با یک شیر برقی همراه است. تا زمانی که بخار و هوا مخلوط می‌شوند می‌توان مخلوط را از مکان‌هایی غیر از پایین به بیرون راند.

اتوکلاو دندانپزشکی

  •  پالایش با بخار: در این روش از تغییرات فشار بخار برای رقیق سازی هوا استفاده می شود. بدین صورت که در این فرایند محفظه اتوکلاو به طور متناوب تحت فشار قرار داده می شود. سپس تا فشار اتمسفر کاهش می‌یابد.
  • پمپ‌های خلاء: یک پمپ خلاء هوا یا مخلوط هوا و بخار را از محفظه خارج می‌سازد. این کار به وسیله دو چرخه بالای اتمسفری و زیر اتمسفری انجام می شود.
  • چرخه بالای اتمسفری: این چرخه با ایجاد یک خلاء شروع می‌شود و سپس یک پالس بخار و سپس یک خلاء و سپس یک پالس بخار. تعداد پالس‌ها به اتوکلاو و چرخه انتخاب شده بستگی دارد.
  • چرخه زیر اتمسفری: مشابه چرخه بالای اتمسفری می باشد، با این تفاوت که فشار محفظه هرگز از فشار اتمسفر بالاتر نمی‌رود تا زمانی که فشار محفظه را به میزانی افزایش دهیم که به دمای استریلیزه برسیم.

مراحل کلی استریلیزاسیون

کار دستگاه اتوکلاو از فشار دادن دکمهStart شروع می شود و تا پایان کار سیستم شامل سه مجموعه زمانی می باشد:

  • Preheating Time (زمان پیشگرم)
  • Sterilization Time (زمان استریلیزاسیون)
  • Drying Time (زمان خشک شدن)
    مراحل کلی استریل عبارت است از: آب گیری، پیش خلاء، افزایش دما، استریل، تخلیه، پس خلاء، خشک سازی، کاهش دما، پایان کار

فرآیند اتوکلاو

کاربرد اتوکلاو

اتوکلاوهای استریل ساز به‌طور گسترده‌ در میکروبیولوژی، پزشکی، پودیاتری، خالکوبی، سوراخ‌کاری بدن، داروهای دامپزشکی، قارچ‌شناسی، عمل جراحی، دندانپزشکی و ساخت پروتز استفاده می‌شوند. آنها بسته به اندازه چیزی که استریل می‌کنند در ابعاد و عملکرد متفاوت می باشند. از جمله کاربردهای اتوکلاوها در پزشکی انجام استریلیزاسیون و در صنایع شیمیایی به عمل آمدن پوشش‌ها و ولکانش لاستیک و سنتز هیدروترمال می باشد. از اتوکلاوهای صنعتی در کاربردهای صنعتی بخصوص در مورد کامپوزیت‌ها استفاده می‌شود.
کاربرد جدید اتوکلاوها در فرآیند پیش دفع و استریلیزاسیون مواد زائد مانند زباله‌های بیمارستانی بسیار ضروری می باشد. این دسته از اتوکلاوها عمدتاً مانند اتوکلاوهای معمولی عمل می‌کنند که قادر به خنثی سازی عوامل بالقوّه عفونی با کمک بخار آب در فشار بیش از حد می باشد.

کنترل کیفی اتوکلاو

کنترل کیفی اتوکلاو به این صورت می باشد که آیا می تواند در دمای تعیین شده و زمان مناسب استریلیزاسیون را در سطح مطلوب انجام دهد. در این خصوص شاخص های فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیکی وجود دارند که با آزمایش و اندازه گیری هفته ای می توان به کیفیت اتوکلاو پی برد. برای اثبات عقیم سازی، از شاخص های بیولوژیکی استفاده می شود. شاخص های بیولوژیکی حاوی هاگ یک باکتری مقاوم در برابر حرارت مانند Geobacillus stearothermophilus است.

اگر اتوکلاو به دمای مناسب نرسد، اسپورها هنگام جوجه کشی جوانه زده و متابولیسم آنها باعث تغییر رنگ ماده شیمیایی حساس به pH می شود. برخی از شاخص های فیزیکی از آلیاژی تشکیل شده اند که فقط پس از قرار گرفتن در دمای مشخص و زمان نگهداری مربوطه ذوب می شوند. اگر آلیاژ ذوب شود تغییر قابل مشاهده خواهد بود. 
اکثر دستگاه‌های اتوکلاو به یک میکروپروسسور مجهز هستند که مسئولیت اندازه گیری دما و فشار را بر عهده دارد. بعضی از میکروپروسسورها مجهز به سیستم عیب یابی هم می باشند.